Katastrofa ekologiczna na Odrze w 2022 roku unaoczniła, jak bardzo osłabiona jest dziś zdolność rzeki do reagowania na presje środowiskowe. Jednym z kluczowych wniosków płynących z analiz pokryzysowych jest konieczność działań nie tylko w głównym nurcie Odry, lecz także w całej jej zlewni. W tym kontekście szczególne znaczenie ma przywracanie ciągłości ekologicznej na dopływach Odry, zwłaszcza w ich odcinkach ujściowych. Przygotowany i prezentowany raport dot. przywrócenia ciągłości ekologicznej na dopływach Odry, wskazuje takie możliwości w woj. opolskim i dolnośląskim. Jest to pierwszy krok. Planujemy takie raporty dla kolejnych województw i przede wszystkim konkretne realizacje w terenie.
Zakwit złotej algi, nasilony m.in. przez wysokie zasolenie i inne zanieczyszczenia wód, doprowadził do masowej śmierci ryb i bezkręgowców oraz ujawnił ograniczoną zdolność Odry do samooczyszczania. Odbudowa tej zdolności wymaga działań systemowych, obejmujących m.in. redukcję zanieczyszczeń, w tym zasolenia.
Znaczenie dopływów w funkcjonowaniu Odry
Dopływy Odry pełnią istotną rolę w kształtowaniu stanu ekologicznego rzeki głównej. Są one przestrzenią migracji organizmów wodnych, wpływają na retencję wody w zlewni i mogą pełnić funkcję obszarów buforowych w sytuacjach kryzysowych, takich jak epizody zanieczyszczeń czy deficytu tlenu.
W praktyce jednak wiele dopływów zostało silnie zdegradowanych poprzez budowle poprzeczne – jazy, progi i stopnie wodne – zlokalizowane często w niewielkiej odległości od ujścia do Odry. Obiekty te przerywają ciągłość ekologiczną rzek, uniemożliwiają migrację ryb i ograniczają wykorzystanie znacznych fragmentów zlewni. W efekcie pojedyncza przeszkoda może blokować dostęp do wielu kilometrów potencjalnie wartościowych siedlisk powyżej.
Wyniki analizy dopływów Odry
W odpowiedzi na te problemy przygotowano raport „Identyfikacja przeszkód dla migracji organizmów wodnych w dopływach Odry”, opracowany przez Macieja Humiczewskiego i Piotra Nieznańskiego na zlecenie Koalicji Czas na Odrę, zrzeszającej organizacje społeczne zaangażowane w ochronę Odry i jej zlewni.
Analiza objęła dopływy Odry na terenie województw dolnośląskiego i opolskiego. Przeanalizowano 25 cieków, na których zidentyfikowano 42 przeszkody poprzeczne. Szczególną uwagę poświęcono pierwszym przeszkodom licząc od ujścia, ponieważ to one w największym stopniu determinują dostępność całych odcinków rzek. Wykazano, że udrożnienie jedynie 21 takich obiektów umożliwiłoby przywrócenie ciągłości ekologicznej na ponad 170 kilometrach rzek.
W wielu przypadkach są to obiekty o ograniczonym znaczeniu użytkowym lub takie, których funkcje można zachować przy jednoczesnym zapewnieniu drożności ekologicznej. Analiza wskazuje również na liczne miejsca, w których możliwe jest przywracanie połączeń rzek ze starorzeczami i dolinami zalewowymi, co dodatkowo wzmacnia potencjał retencyjny zlewni.
Działania uzupełniające, a nie zastępcze
Raport wskazuje na możliwość wdrażania działań takich jak likwidacja nieużytkowanych budowli, przebudowa progów na bystrza lub rampy denne, budowa lub modernizacja przepławek oraz zmiany w zasadach gospodarowania wodą na istniejących obiektach. Są to rozwiązania możliwe do wdrożenia w stosunkowo krótkim czasie i zgodne z obowiązującymi dokumentami planistycznymi, w tym Planami Gospodarowania Wodami oraz Krajowym Programem Renaturyzacji Wód.
Jednocześnie autorzy podkreślają, że działania te nie zastępują konieczności usunięcia źródeł zanieczyszczeń Odry, w tym ograniczenia dopływu wód zasolonych, ani nie mogą być traktowane jako alternatywa dla działań prowadzonych w głównym nurcie rzeki. Redukcja presji przemysłowych, komunalnych i rolniczych oraz skuteczny monitoring jakości wód pozostają warunkiem niezbędnym dla trwałej poprawy stanu ekologicznego Odry.
Udrożnienie dopływów należy traktować jako działanie uzupełniające, wzmacniające odporność całego systemu rzecznego i zwiększające skuteczność innych działań naprawczych. Bez poprawy ciągłości ekologicznej w zlewni nawet kompleksowe interwencje w głównym nurcie Odry będą miały ograniczoną skuteczność.